СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ ПРИРОДНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ КОМПЛЕКСОВ БАССЕЙНА РЕКИ ТАЛАС (КАЗАХСТАНСКАЯ ЧАСТЬ)

Ж.А. Тоқтаров; С.М. Дуйсенбаев; Ж.М. Сманов; А.С. Нысанбаева; О.Ж. Таукебаев; М.С. Рахимова

doi:10.26577/JGEM82320262

Авторлар

Ж.А. Тоқтаров әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығыны https://orcid.org/0009-0008-1180-2793 ##orcid.unauthenticated##
С.М. Дуйсенбаев Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті , Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті https://orcid.org/0000-0003-3146-1996 ##orcid.unauthenticated##
Ж.М. Сманов әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығыны https://orcid.org/0000-0002-8182-3978 ##orcid.unauthenticated##
А.С. Нысанбаева https://orcid.org/0000-0003-1611-7775 ##orcid.unauthenticated##
О.Ж. Таукебаев Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті , әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Инжиниринг және жоғары технологиялар кластері https://orcid.org/0000-0002-7959-1434 ##orcid.unauthenticated##
М.С. Рахимова әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығы https://orcid.org/0000-0002-9873-105X ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/JGEM82320262

Кілт сөздер:

өзен алабы, табиғи-аумақтық кешен, табиғи компоненттер, антропогендік факторлар

Аңдатпа

Климаттың қарқынды өзгеруі жағдайында Талас өзені алабының Қазақстан аумағындағы бөлігінің жер ресурстарын ауыл шаруашылығы мақсатында ұтымды пайдалану қазіргі табиғи-аумақтық кешендерді (ТАК) қалыптастыратын барлық табиғи факторларды ескеруді талап етеді. Зерттеу аумағындағы қазіргі ТАК-тарға жүргізілген қашықтан зондтау және далалық зерттеулер табиғи компоненттердің олардың жағдайына күрделі әрі әркелкі әсер ететінін көрсетеді. Қашықтан зондтау әдістеріне негізделген ретроспективалық талдау су ресурстары тапшылығының, климаттың аридтенуінің күшеюінің және суармалы егіншілік түріндегі ұтымсыз антропогендік ықпалдың нәтижесінде ТАК-тардың экологиялық жағдайының жалпы нашарлау үрдісін анықтады. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы шөлді аумақтардың ТАК құрамдас бөліктеріндегі табиғи және антропогендік өзгерістердің әсерін бағалаудан, сондай-ақ олардың алаптағы табиғи-аумақтық кешендердің қазіргі жағдайына тигізетін теріс әсерін азайтуға бағытталған іс-шараларды әзірлеуден тұрады. ТАК жағдайының өзгермелілігі оның жекелеген компоненттерінің жай-күйіне байланысты, сондықтан ұсынылған жұмыстың мақсаты ТАК-тың жетекші компоненттеріндегі өзгерістерді анықтау болып табылады. Алынған нәтижелер Талас өзені алабындағы ТАК-тардың қазіргі жағдайы гидроклиматтық өзгермелілік пен антропогендік жүктеменің бірлескен әсерінен қалыптасатынын көрсетеді. Ең маңызды антропогендік әсерлер өзен ағынының бір бөлігін суаруға алу және жайылымдық жүктеменің артуымен байланысты, ал ауа температурасының, атмосфералық жауын-шашынның және өзеннің сулылығының өзгеруі топырақ-өсімдік жамылғысы жағдайының жылдар арасындағы өзгермелілігін айқындайды. Ұсынылған жұмыста қоңыржай белдеудегі шөлдердің табиғи-аумақтық кешендерін зерттеу мәселелері қарастырылып, олардың табиғи компоненттеріндегі өзгерістердің реттілігі айқындалады. Алынған нәтижелер Талас өзені алабының табиғи-аумақтық кешендерін ауыл шаруашылығында ұтымды пайдалану жөніндегі іс-шараларды әзірлеуге негіз бола алады.

Автор өмірбаяндары

Ж.А. Тоқтаров, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығыны

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығының кіші ғылыми қызметкері (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: zhalgass.toktarov@gmail.com)
С.М. Дуйсенбаев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті

География жерге орналастыру және кадастр кафедрасының аға оқытушысы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: duysenbaev.s.m.64@gmail.com)
Ж.М. Сманов, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығыны

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығының маманы (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: zhassulan.smanov@kaznu.edu.kz)
А.С. Нысанбаева

г.ғ.к., доцент, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ метеорология және гидрология кафедрасының меңгерушсі (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: аyman.nysanbaeva@kaznu.edu.kz)
О.Ж. Таукебаев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Инжиниринг және жоғары технологиялар кластері

PhD candidate, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Инжиниринг және жоғары технологиялар кластерінің бас директоры, Картография және геоинформатика кафедрасының аға оқытушысы (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: omirzhan.taukebayev@kaznu.edu.kz)
М.С. Рахимова, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығы

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, «Farabi GIS» геокеңістіктік ғылымдар орталығының жетекші ғылыми қызметкері (Алматы қ., Қазақстан, e-mail: moldirrakhimova@gmail.com)