Маңғыстау облысының мұнай-газ өндіруші кешенін рельефке антропогендік әсерін сараптамалық бағалау

  • Л. М. Павличенко Al-Farabi Kazakh National University
  • А. Р. Есполаева Al-Farabi Kazakh National University
  • А. М. Изтаева Al-Farabi Kazakh National University

Abstract

Мақалада мәселені кері шешу әдістерін іздеу – кешенді экологиялық бағалау саласындағыкешенді теориялық мәселелерді шешу кезеңдерінің бірі ұсынылған. Кері мәселенің мәнісі бірсаланың үлесін немесе аймақтың кешенді экологиялық жағдайын сараптамалық бағалауы бартабиғи ортаға антропогендік бұзылысын, әсерін жалпы барлық кәсіпорындар әсерінен жәнеэкологиялық жағдай туралы облыстық экономиканың барлық секторларының деңгейлерінкөрсететін картаны пайдаланып бір нысанды анықтау болып табылады. Кері шешім әдісі «ластаушытөлейді» принципін объективизациялауда қолданбалы мәні зор, қоршаған ортаға эмиссияүшін төлемдер жүйесі маңызды құрал. Алайда, оларды жою және қайта өңдеу үшін арнайыкомпанияларға келісім-шарт негізінде қалдықтарды аудару қарапайым тәжірибе қалдықтардыбасқару саласындағы осы принцип жоқ. Мониторинг деректері бойынша облыстың экологиялықжағдайын тәуелсіз бағалау облыс экономикасының барлық саласының, барлық мекемесінің үлесінбағалауға, сонымен қатар жекеленген саланың кешенін бағалауға немесе жекеленген мекеменіңластану үлесін бағалауға мүмкіндік бермейді.Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жобасы гранттыққаржыландыру аясында №0589 / GF-4-ақ жүргізілді «жалпы экологиялық жағдай аумағындаластану жеке көздерін үлесін сараптамалық бағалау обьективтілігі әдісін дамыту». Осы саладағызерттеулердің бірінші кезеңінде біз кері міндеттері әдісі өңделіп, және аймақтағы экологиялықжағдайға антропогендік бұзылысына Маңғыстау облысы мұнай-газ кешенінің бағалау нәтижелеріалынған.Бұл мақалада жер бедеріне мұнайгаз өндіруші кешенінің антропогендік бұзылысын бағалаумаңызын мысал тұрғысында алып, «ластаушы төлейді» қағидатын географиялық сараланған іскеасыруға мүмкіндік беретін кері мәселе шешімінің екінші әдісі баяндалған. Табиғи ортаның бірғана құрылымын қарастыруына байланысты, алынған нәтиже жеке болып есептеледі. Интегралдыбағалау үшін табиғи ортаның басқа құрылымына талдамалық зерттеу және экологиялық жағдайдықалыптастыруда әрбір компоненті рөлін ескере отырып, ажырамас (жалпы) шешімімен олардыңинтеграциясын талап етеді. Саралау торлық модельді құру негізінде сандық картографиялықақпаратқа ауыстырыла отырып, блок орталығына жазылып, антропогендік әсер деңгейінің ауданконтуры блок аймағында есептеледі.Жеке кешенді экологиялық бағалау кері шешімі олардың қатысуымен блоктарға мұнайгазөндіруші кешеннің барлық аймақтарын сомасы әрбір блок тор үлгі үшін тұтастай қоршағанортаның компоненттеріне антропогендік орташа (орташа алынған) бағалауды көрсететін ішінараобъективті функциялардағы айырмашылық болып табылады. Жеке мақсатты атқарымда бұзылыс деңгейінің жүктемелері әрбір табиғи ортаныңкомпоненттері бойынша табиғатты қорғау іс шарасын жүргізудегі олардың негізі бағалаукартасының шартты белгілерінде көрсетілген. Барлық блоктар ауданы және мұнай газ өндірушікешеннің әсерінің түрлі деңгейіндегі контур ауданы бойынша мақсатты атқарым есебінен кейінауданның балдық есебі алынған, ал әрбір блокта мұнайгаз өндіруші кешенмен әрбір блоктаМаңғыстау облыс территориясының рельефіне антропогендік бұзылысын сараптамалық бағалаумұнай газ өндіруші кешеннің аудан аймағына немесе аймақтың аудан деңгейіне бөлінгенненкейін анықталады.Есептеу нәтижелері мұнай газ өндіруші кешеннің 0-ден 60,46% диапозонында рельефкеқосымша жүктеме туғызатындығын, бұл жалпылама әдіс мұнай газ өндіруші кешенін бағалауда жалпы облыс бойынша 16,73% өлшемін көрсетті. Сондықтан сараптамалық бағалау әдісі облыстыанықтауға мүмкіндік беріп, мұнай газ өндіруші кешен бойынша антропогендік әсері қай жердебасқа ластану көздерінен аз екендігін көрсетеді, ал интегралды шешім өзгерісін талдау мұнайгаз өндіруші кешен аймағында «ластаушы төлейді» принципін сараптамалық жүзеге асырудамаңызды.

Author Biographies

Л. М. Павличенко, Al-Farabi Kazakh National University
д.г.н., профессор «КазНУ им. аль-Фараби, Казахстан, г. Алматы
А. Р. Есполаева, Al-Farabi Kazakh National University
PhD докторант 3 курса КазНУ им. аль-Фараби, Казахстан, г. Алматы
Published
2017-12-08
How to Cite
ПАВЛИЧЕНКО, Л. М.; ЕСПОЛАЕВА, А. Р.; ИЗТАЕВА, А. М.. Маңғыстау облысының мұнай-газ өндіруші кешенін рельефке антропогендік әсерін сараптамалық бағалау. Journal of Geography and Environmental Management, [S.l.], v. 45, n. 2, p. 112-123, dec. 2017. ISSN 1563-0234. Available at: <http://bulletin-geography.kaznu.kz/index.php/1-geo/article/view/388>. Date accessed: 17 jan. 2018.
Section
Геоэкология