(untitled) (Journal of Geography and Environmental Management, 2016)
В статье рассмотрен режим низких температур воздуха зимой на Западе Казахстана. Исходным материалом при исследовании служили данные по средней месячной температуре воздуха за 1971-2000 гг., абсолютные минимальные температуры воздуха для декабря, января и февраля по шести метеорологическим станциям, относительно равномерно расположенным по рассматриваемой территории.Было подсчитано среднее число дней с сильным морозом. За день с сильным морозом считался такой случай, когда минимальная температура воздуха хотя бы в один из сроков в течение суток опускалась до минус 25 ˚С или ниже. В качестве величин, характеризующих климатические особенности распределения низких температур воздуха на изучаемой территории рассматривались также абсолютные минимумы температуры воздуха. Самые низкие температуры воздуха (от минус 34 до минус 48 ˚С), наблюдались в прошлом столетии. Для оценки степени охвата территории аномалией температуры воздуха одного знака рассчитан параметр ρ. Выделены месяцы и годы, когда на изучаемой территории преобладали положительные или отрицательные аномалии. Исследован временной ход средней месячной температуры. В декабре коэффициент линейного тренда имеет отрицательное значение, температура воздуха понижается в среднем на 0,3-0,5 ˚С/10 лет и только на МС Жалпактал отмечается слабый положительный тренд(0,1 ˚С/10 лет). В январе и феврале наблюдается тенденция к повышению температуры воздуха в среднем на 0,15-0,23 ˚С/10 лет по всей территории. Для выделения месяцев с крупными аномалиями температуры воздуха использовались два параметра – индекс Н.А. Багрова и значение среднего квадратического отклонения. Индекс Н.А. Багрова дает интегральную оценку степени аномальности поля температуры воздуха. Максимальные значения индекса отмечались в декабре 1984, январе 1972 и феврале 1994. Это были самые холодные месяцы в Западном Казахстане, когда среднее значение аномалии температуры воздуха составляют минус 7.6˚, минус 11.0˚ и минус 8.2˚С, соответственно. Составлен каталог экстремально холодных зимних месяцев, их оказалось пятнадцать: 4 случая в декабре, 7 случаев в январе и 4 – в феврале. Приведены значения аномалии температуры для этих месяцев. Мақалада Қазақстанның батысындағы қысқы ауа температурасының төмен режимі қарастырылған. Бастапқы мәлімет көзі ретінде 1971-2000 ж.ж. ауа температурасының орташа айлық көрсеткіштері бойынша мәліметтер пайдаланылды, сондай-ақ қарастырылған территорияда салыстырмалы түрде біркелкі орналасқан алты метеорологиялық станциялар бойынша желтоқсан, қаңтар, ақпан айлары үшін температураның абсолют мини-малды мәндері қолданылды. Қатты аязды күндердің орташа саны есептелді. Күннің қатты аязды болып саналуы тәуліктің тым болмаса бір уақытында ауа температурасының минус 25 ˚С немесе одан төмен түсуі бойынша анықталды Қарастырылған аймақта төмен ауа температурасының таралуының климаттық ерекшеліктерін сипаттайтын шамалар ретінде ауа температурасының абсолютті минимумы да қарастырылды. Ең төмен температуралар (минус 34 ˚С-дан минус 48 ˚С-ге дейін) өткен ғасырда тіркелген. Территорияның аномалиялық ауа температураларының таралу деңгейін бағалау үшін ρ сипаттамасы есептел-ген. Зерттелген аймақта оң немесе теріс ауытқулар басым болған ай мен жылдар ерекшеленген. Орташа айлық температураның уақыттық қозғалысы зерттелген. Желтоқсанда сызықтық тренд коэффициенті теріс мәнге ие, ауа температурасы орта есеппен 0,3-0,5 ˚С/10 жыл шамаға төмендейді, тек Жалпактал МС-да төмен теріс мәнді тренд байқалды (0,1 ˚С/10 жыл). Қаңтар мен ақпанда барлық аймақта ауа температурасының орта есеппен 0,15-0,23 ˚С/10 жыл шамасына жоғарылау мүмкіндігі белгіленді. Ауа температурасының ірі ауытқулары бар айларды ерекшелеу үшін екі сипаттама қолданылды – Н.А. Багров индексі және орташа квадраттық ауытқу шамасы. Н.А. Багров индексі ауа температурасының ауытқулық деңгейінің интегралдық бағасын береді. Индекстің максималды шамалары 1984 жылы желтоқсанда, 1972 ж. қаңтарда және 1994 ж. ақпанда тіркелді. Бұл Батыс Қазақстандағы ең суық айлар болып саналады, мұнда ауа температурасының ауытқуының орташа мәні минус 7,6˚, минус 11,0˚ және минус 8,2 ˚С сәйкесінше тіркелді. Қысқы барынша суық айлар каталогы құрастырылды, олардың саны он беске жетті: желтоқсанда 4 жағдай, қаңтарда 7 жағдай және 4 жағдай – ақпанда. Осы айлар үшін температура ауытқуларының мәндері келтірілді.