(untitled) (ҚазҰУ Хабаршысы. География сериясы, 2018)
Қазақстанда аридті жерлерде бидай өсірудің шектеу факторы жазғы құрғақ жағдайларда өмір сүру болып табылады, бұл бидайдың құрғақшылыққа төзімділігін зерттеуге ерекше мән береді. Бидай және астық өнімділігі туралы деректермен бейімделудің физиологиялық және биохимиялық көрсеткіштерін салыстыратын құрғақшылық экологиясы бойынша жұмыстар қызығушылыққа лайық. Зерттеу нысандары ретінде 2015-2016 жж. егілген өнімдер барысында қысқы бидайдың (Triticum aestivum L.) сорттарын жабайы туыстарымен – Triticum timopheevii, Triticum militinae, Triticum kiharae, Aegilops cylindrical, Aegilops triaristata будандастырған кезде пайда болған қысқы бидайдың 12 интогрессивті нысандары алынды. Дала эксперименттеріндегі идай генотиптерінің құрғақшылыққа төзімділігі жалпы өнімділік және өнімділіктің белгілері, сондай-ақ құрғақшылық жағдайында дақылдардың өнімділігін төмендету дәрежесі бойынша бағаланды. Зертханада құрғақшылыққа төзімділікті анықтау бос пролинді анықтау арқылы жүзеге асырылды. Фенотиптеу, биомасса жинау және фотосинтезді анықтау NDVI технологиясы бойынша жүргізілді. Эксперименттік деректер статистикалық түрде өңделді және кластерлік талдау жүргізілді. Нәтижелерді скринингтеу бойынша, зерттелген индикаторлардың кең ауқымдылығын анықтау, өсімдіктердің биомассасының жинақталуы және зерттелген бидай формаларының фенологиялық фазалары арқылы анықталған өсімділік айырмашылықтарының стандартталған индексінің өзгеруін анықтау және максималды NDVI көрсеткіштерімен перспективті үлгілерді алуға болады. Бос пролиннің жоғары деңгейін сақтайтын, құрғақшылыққа бейімделу барысында селекциялық құндылық болып табылатын генотиптер анықталды. Интрогрессивті нысандар мен сорттардың өнімділігіне салыстырмалы талдау жүргізіліп, жалпы өнімділік пен жеке көрсеткіштердің перспективалық үлгілері анықталды. Алынған нәтижелер астық дақылдарының өсуі мен тұрақтылығының физиологиялық тетіктерін, бидайдың іріктеуін экологиялық стресстікке бейімделуге ынталандыруға, сондай-ақ қазақстандық бидайдың генетикалық ресурстар жабайы туыстары арқылы өтетін әр түрлі перспективалы нысандармен байытуға ықпал етеді.